زخ
(زَ) (اِ.) 1 - ناله، آواز حزین . 2 - بانگ، بانگ جرس .
1-درخشیدنِ آتش 2-سپوختَن 3-اَنداختن، به مَغاک 4-اَز پَس راندَن 5-تیز راندن، شتران را 6-گادَن، زن را 7-خشم گرفتن، کینه وَرزیدَن 8-گمیز انداختَن 9-آب دادنِ زن (آنندراج) 10-کینه، خشم(لاروس)
[زَ]
{ا}
بوی بر آمیخت گل چو عنبر اشهب
بانگ برآورد مرغ چون زخ طنبور.
منجیک (از لغت فرس ) (جهانگیری ) (سروری ) (فرهنگ نظام ).
-زخ زدن ; ناله کردن . زاری سردادن .رجوع به زخ زدن و زخ زنان (در ذیل زخ زدن ) شود.
* بانگ و صدای زنگ. (برهان قاطع). بانگ جرس . (فرهنگ خطی ) (موید الفضلا). شور و بانگ و صدای جرس . (غیاث اللغات ). در موید بمعنی بانگ جرس هم آمده . (سروری ). آواز و بانگ بلند
بترسد چنین هر کس از بیم کوس
همی بر خروشند چون زخ ّ کوس .
رجوع به ژخار و ژخ شود.* مخفف زخم (بمعنی زدن ).
-چشزخ
بیدار شد رسید بشارت که یافته ست
از چشزخ حوادث قطب جهان شفا.
رجوع به چشزخ و چشم زخ و زخم شود.
-چشم زخ ; چشم زخم . نظرخوردگی:
گردون و ان یکادهمی خواند و قل اعوذ
ازبهر چشمزخ که نه اش نام و نه نشان .
رجوع به چشم ، چشم زخ ، چشم زخم ، زخم ، نظر و نظر زدن شود.
-چشم زخ زدن ; چشم زدن .نظر زدن:
عطارد را بدوزم دیده بد
که جادو خامه ام را چشمزخ زد.
رجوع به چشمزخ ، چشمزخم و زخم شود.
-چشمزخ کردن ; چشم زخم زدن . نظر زدن . چشم زدن:
زحل در حشمتش چون چشمزخ کرد
ز اشک خون رخ ما پر ازخ کرد.
عمید لوبکی (از رشیدی ، فرهنگ نظام ، انجمن آرا و دیگر فرهنگها).
رجوع به زخم ، چشزخ ، چشم زدن ، نظر زدن و چشمزخ شود.
* طعنه . گواژه . طنز. زخم زبان:
چون کَشَف انبوه غوغایی بدید
بانگ و زخ ّ مردمان خشم آورید.
شعر مذکور از کلیله و دمنه رودکی است ، و در کلیله نصراللّه منشی
{ا}
بوی بر آمیخت گل چو عنبر اشهب
بانگ برآورد مرغ چون زخ طنبور.
منجیک (از لغت فرس ) (جهانگیری ) (سروری ) (فرهنگ نظام ).
-زخ زدن ; ناله کردن . زاری سردادن .رجوع به زخ زدن و زخ زنان (در ذیل زخ زدن ) شود.
* بانگ و صدای زنگ. (برهان قاطع). بانگ جرس . (فرهنگ خطی ) (موید الفضلا). شور و بانگ و صدای جرس . (غیاث اللغات ). در موید بمعنی بانگ جرس هم آمده . (سروری ). آواز و بانگ بلند
بترسد چنین هر کس از بیم کوس
همی بر خروشند چون زخ ّ کوس .
فردوسی .
رجوع به ژخار و ژخ شود.* مخفف زخم (بمعنی زدن ).
-چشزخ
بیدار شد رسید بشارت که یافته ست
از چشزخ حوادث قطب جهان شفا.
پوربهای جامی .
رجوع به چشزخ و چشم زخ و زخم شود.
-چشم زخ ; چشم زخم . نظرخوردگی:
گردون و ان یکادهمی خواند و قل اعوذ
ازبهر چشمزخ که نه اش نام و نه نشان .
کمال اسماعیل .
رجوع به چشم ، چشم زخ ، چشم زخم ، زخم ، نظر و نظر زدن شود.
-چشم زخ زدن ; چشم زدن .نظر زدن:
عطارد را بدوزم دیده بد
که جادو خامه ام را چشمزخ زد.
عمید.
رجوع به چشمزخ ، چشمزخم و زخم شود.
-چشمزخ کردن ; چشم زخم زدن . نظر زدن . چشم زدن:
زحل در حشمتش چون چشمزخ کرد
ز اشک خون رخ ما پر ازخ کرد.
عمید لوبکی (از رشیدی ، فرهنگ نظام ، انجمن آرا و دیگر فرهنگها).
رجوع به زخم ، چشزخ ، چشم زدن ، نظر زدن و چشمزخ شود.
* طعنه . گواژه . طنز. زخم زبان:
چون کَشَف انبوه غوغایی بدید
بانگ و زخ ّ مردمان خشم آورید.
رودکی .
شعر مذکور از کلیله و دمنه رودکی است ، و در کلیله نصراللّه منشی
[زَ]
{ا}
مخفف ازخ . (از شرفنامه منیری ). علتی باشد که آدمی و اسب را بهم میرسد و آنرا زخ نیز گویند و بعربی ثولول خوانند. (برهان قاطع). علتی است که مر آدم و اسب را پیدا شود. (جهانگیری ). ثولول . (دهار). مخفف ازخ . بعضی به فارسی گفته اند. (رشیدی ). بعضی به فارسی هم گویند و آن پاره گوشتی است که از جلود مردم پدید آید که بعربی ثولول گویند، و ازخ نیز نام دارد. (از سروری ) (از فرهنگ خطی ). این که صاحب فرهنگ جهانگیری گفته : زخ علتی است مر آدمی را، همان اژخ است که شگیل و بعربی ثولول گویند. (انجمن آرا) (آنندراج ). مخفف آزخ است بمعنی خال گوشتی . (فرهنگ نظام ). رجوع به ژخ ، ازخ ، اژخ ، ثولول ، ثولول ، شگیل و زگیل
{ا}
مخفف ازخ . (از شرفنامه منیری ). علتی باشد که آدمی و اسب را بهم میرسد و آنرا زخ نیز گویند و بعربی ثولول خوانند. (برهان قاطع). علتی است که مر آدم و اسب را پیدا شود. (جهانگیری ). ثولول . (دهار). مخفف ازخ . بعضی به فارسی گفته اند. (رشیدی ). بعضی به فارسی هم گویند و آن پاره گوشتی است که از جلود مردم پدید آید که بعربی ثولول گویند، و ازخ نیز نام دارد. (از سروری ) (از فرهنگ خطی ). این که صاحب فرهنگ جهانگیری گفته : زخ علتی است مر آدمی را، همان اژخ است که شگیل و بعربی ثولول گویند. (انجمن آرا) (آنندراج ). مخفف آزخ است بمعنی خال گوشتی . (فرهنگ نظام ). رجوع به ژخ ، ازخ ، اژخ ، ثولول ، ثولول ، شگیل و زگیل
[زَخ خ]
{ع مص}
این کلمه ریشه ای است صحیح که معنی دور افکندن و چیزی رااز خود جدا کردن دهد. (از مقاییس اللغة ج 3 ص 7). معنی اصلی این ماده دفع و افکندن است . (از متن اللغة).دفع. (الدرالنثیر سیوطی ). ابن درید گوید: هر گونه دفع را زخ گویند. (از لسان العرب ) (از تاج العروس ).* سپوختن کسی را بدست ، تا در گَوی افکنی . (تاج المصادربیهقی ). کسی را سپوختن
فلا تقعدن علی زخة
و تضمر فی القلب وجداً و خیفا.
و گویند: زخ الرجل ; یعنی در خشم شد آن مرد. ابن سیده گوید، زخه بمعنی کینه و خشم شنیده نشده است که جز در این بیت بکار رفته باشد. (از لسان العرب ) (از تاج العروس ). رجوع به تهذیب الالفاظ ابن سکیت ص 76 و تعلیقات آن کتاب ص 718 و زخه در این لغت نامه شود.* کینه ورزیدن .
ان علیک حادیاً مزخا
اعجم لایحسن الا نخا
* سیر عنیف ; بدرشتی و خشونت راه پیمودن . زخ و نَخ ّ، هر دو بمعنی مذکور آمده است . (از تاج العروس ). گویند: زخ الحادی ; یعنی رفت سرود گوی شتر، رفتن درشتی . (ترجمه قاموس ). راه رفتن بدرشتی . (از متن اللغة) (از لسان العرب ).* دور رفتن و امعان در راه یا در حفر گودال و مانند آن . بسیار رفتن و بسیار عمیق کندن حفره . (از متن اللغة).* گاییدن زن را. (از منتهی الارب ) (از محیط) (از متن اللغة) (از تاج العروس ) (از ناظم الاطباء). زخ ، جماع است و مزخه زن را گویند. (از مقاییس اللغه ج 3 ص 7). بکنایت ، زن را مزخة گویند. و از علی (ع ) روایت کنند که گفته است:
طوبی لمن کانت له مزخة
یزخه ثم ینام الفخة.
و نیز گویند: «بات یزخها»; یعنی شبانگاه او را گایید. (از اساس البلاغه ). زخ بمعنی مجامعت با زن از معنی اصلی زخ که دفع و راندن است گرفته شده و لحیانی درباره وجه آمدن مزخه و زخه بمعنی زوجه چنین گفته است . زیرا مزخه بویژه اگر بفتح میم خوانده شود معنی محل دفع میدهد، یعنی مرد در او دفع میکند. (از لسان العرب ).* بول خود را بدورپاشیدن . (از منتهی الارب ) (از اقرب الموارد): زخ ببوله ; انداخت کمیز را. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب ) (از محیط المحیط). انداختن بول را. (از ترجمه قاموس ). زخ بدین معنی لغتی است در ضخ . (از لسان العرب ) (از تاج العروس ).* آب راندن زن در وقت جماع . زَخّاخة، زنی که در وقت جماع آب راند. (منتهی الارب ) (از ناظم الاطباء). ماخوذ است از زخ بمعنی دفع. (از لسان العرب ) (از تاج العروس ). رجوع به زخه شود.* (در تداول عامه عرب ) ریزش بارانست بشدت . (از محیط المحیط). گویند: زخ المطر یا زخت السماء;یعنی باران بشدت بزمین ریخت . زخه ، یک دفعه باران شدید. (از حاشیه متن اللغة).* (در تداول عامه عرب ) آماده کردن اسب و مانند آن است پشت خود را برای سوار شدن . تخت کردن چارپا پشت خود را . (از محیط المحیط).* سخت درخشیدن آتش ، زخیخ نیز بدین معنی آید و فعل آن از باب ضرب آید. گویند: «زخ الجمر»; یعنی سخت درخشید آتش . (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب ). زخ و زخیخ ، سخت درخشیدن آتش باشد. گویند: «انظرالیه کیف یزخ »; یعنی او را بنگر چگونه میدرخشد. (از اساس البلاغة). درخشیدن و بدین معنی است زخیخ . (منتخب اللغات ) (از محیط المحیط) (از متن اللغة). زخ و زخیخ بمعنی درخشیدن اخگر است . (از ترجمه قاموس ) (از تاج العروس ) (از لسان العرب ). در بیشتر نسخه های قاموس و همچنین در همه معاجم مهم زخ الجمر (با جیم ) آمده که معنی درخشیدن آتش دهد اما در برخی از نسخ قاموس «زخ الخمر» باخاء ضبط شده است . (از تاج العروس ). درخشندگی و تلالو پارچه ابریشمین . برق زدن حریر. (از متن اللغة).
{ع مص}
این کلمه ریشه ای است صحیح که معنی دور افکندن و چیزی رااز خود جدا کردن دهد. (از مقاییس اللغة ج 3 ص 7). معنی اصلی این ماده دفع و افکندن است . (از متن اللغة).دفع. (الدرالنثیر سیوطی ). ابن درید گوید: هر گونه دفع را زخ گویند. (از لسان العرب ) (از تاج العروس ).* سپوختن کسی را بدست ، تا در گَوی افکنی . (تاج المصادربیهقی ). کسی را سپوختن
فلا تقعدن علی زخة
و تضمر فی القلب وجداً و خیفا.
و گویند: زخ الرجل ; یعنی در خشم شد آن مرد. ابن سیده گوید، زخه بمعنی کینه و خشم شنیده نشده است که جز در این بیت بکار رفته باشد. (از لسان العرب ) (از تاج العروس ). رجوع به تهذیب الالفاظ ابن سکیت ص 76 و تعلیقات آن کتاب ص 718 و زخه در این لغت نامه شود.* کینه ورزیدن .
ان علیک حادیاً مزخا
اعجم لایحسن الا نخا
(از لسان العرب ).
* سیر عنیف ; بدرشتی و خشونت راه پیمودن . زخ و نَخ ّ، هر دو بمعنی مذکور آمده است . (از تاج العروس ). گویند: زخ الحادی ; یعنی رفت سرود گوی شتر، رفتن درشتی . (ترجمه قاموس ). راه رفتن بدرشتی . (از متن اللغة) (از لسان العرب ).* دور رفتن و امعان در راه یا در حفر گودال و مانند آن . بسیار رفتن و بسیار عمیق کندن حفره . (از متن اللغة).* گاییدن زن را. (از منتهی الارب ) (از محیط) (از متن اللغة) (از تاج العروس ) (از ناظم الاطباء). زخ ، جماع است و مزخه زن را گویند. (از مقاییس اللغه ج 3 ص 7). بکنایت ، زن را مزخة گویند. و از علی (ع ) روایت کنند که گفته است:
طوبی لمن کانت له مزخة
یزخه ثم ینام الفخة.
و نیز گویند: «بات یزخها»; یعنی شبانگاه او را گایید. (از اساس البلاغه ). زخ بمعنی مجامعت با زن از معنی اصلی زخ که دفع و راندن است گرفته شده و لحیانی درباره وجه آمدن مزخه و زخه بمعنی زوجه چنین گفته است . زیرا مزخه بویژه اگر بفتح میم خوانده شود معنی محل دفع میدهد، یعنی مرد در او دفع میکند. (از لسان العرب ).* بول خود را بدورپاشیدن . (از منتهی الارب ) (از اقرب الموارد): زخ ببوله ; انداخت کمیز را. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب ) (از محیط المحیط). انداختن بول را. (از ترجمه قاموس ). زخ بدین معنی لغتی است در ضخ . (از لسان العرب ) (از تاج العروس ).* آب راندن زن در وقت جماع . زَخّاخة، زنی که در وقت جماع آب راند. (منتهی الارب ) (از ناظم الاطباء). ماخوذ است از زخ بمعنی دفع. (از لسان العرب ) (از تاج العروس ). رجوع به زخه شود.* (در تداول عامه عرب ) ریزش بارانست بشدت . (از محیط المحیط). گویند: زخ المطر یا زخت السماء;یعنی باران بشدت بزمین ریخت . زخه ، یک دفعه باران شدید. (از حاشیه متن اللغة).* (در تداول عامه عرب ) آماده کردن اسب و مانند آن است پشت خود را برای سوار شدن . تخت کردن چارپا پشت خود را . (از محیط المحیط).* سخت درخشیدن آتش ، زخیخ نیز بدین معنی آید و فعل آن از باب ضرب آید. گویند: «زخ الجمر»; یعنی سخت درخشید آتش . (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب ). زخ و زخیخ ، سخت درخشیدن آتش باشد. گویند: «انظرالیه کیف یزخ »; یعنی او را بنگر چگونه میدرخشد. (از اساس البلاغة). درخشیدن و بدین معنی است زخیخ . (منتخب اللغات ) (از محیط المحیط) (از متن اللغة). زخ و زخیخ بمعنی درخشیدن اخگر است . (از ترجمه قاموس ) (از تاج العروس ) (از لسان العرب ). در بیشتر نسخه های قاموس و همچنین در همه معاجم مهم زخ الجمر (با جیم ) آمده که معنی درخشیدن آتش دهد اما در برخی از نسخ قاموس «زخ الخمر» باخاء ضبط شده است . (از تاج العروس ). درخشندگی و تلالو پارچه ابریشمین . برق زدن حریر. (از متن اللغة).
